Arno Nadel - Schire Simroh

Arno Nadel urodził się w 1878 roku w Wilnie i został zamordowany w 1943 roku w Auschwitz. Zachowało się jedynie kilka dokumentów, na podstawie których można zrekonstruować jego drogę życiową. Nie jest to szczególnie zaskakujące, ponieważ świat Arna Nadela upadł trzykrotnie: najpierw żydowski świat Wilna, następnie niemiecki świat Królewca, a wreszcie niemiecko-żydowski świat Berlina. Zdumiewające jest jednak to, jak gruntownie jego działalność popadła później w zapomnienie. Sama wszechstronność Nadela powinna była uchronić tego niezwykłego człowieka przed niepamięcią.

Arno Nadel był poetą, filozofem, autorem teatralnym, religioznawcą, tłumaczem, malarzem i grafikiem, kompozytorem, muzykologiem i literaturoznawcą, etnologiem, dyrygentem chóralnym, pianistą, organistą oraz publicystą muzycznym — jeśli pominąć zajęcia służące wyłącznie zarobkowaniu, takie jak jego praca nauczycielska w szkole. Wszystkie te różnorodne aktywności nie były bynajmniej dyletanckimi próbami rozproszonego umysłu, lecz pełnoprawnymi zawodami i powołaniami, które Nadel wykonywał równolegle, z najwyższą intensywnością i profesjonalizmem. Pod tym względem był on postacią wyjątkową nie tylko w swoich czasach — zjawiskiem przywodzącym raczej na myśl artystów epoki renesansu.

Na każdym z obszarów swojej twórczości Nadel był niezwykle produktywny — tak bardzo, że z podziwem trzeba zapytać, jak jeden człowiek mógł w ciągu życia stworzyć tak ogromną liczbę wartości duchowych. Choć znaczna część jego spuścizny nie przetrwała II wojny światowej, bogactwo zachowanych rękopisów i opublikowanych dzieł jest trudne do ogarnięcia. Aby całościowo opracować jego dorobek, potrzebny byłby wysiłek całego zespołu badaczy z różnych dyscyplin.

Na potrzeby niniejszej produkcji CD nagrano m.in. pięć kompozycji na kantora, chór i organy przeznaczonych do piątkowego nabożeństwa wieczornego, które pierwotnie ukazały się w zbiorze „Schire Simroh”, gromadzącym synagogalne kompozycje współczesnych autorów. Utwory te zostały napisane na konkurs Allgemeiner Deutscher Kantoren-Verband e.V. w 1926 roku i opublikowane przez wydawnictwo J. Kauffmann we Frankfurcie nad Menem. W 1930 roku ukazał się kolejny druk specjalny. To niezwykle rzadkie wydanie zostało w 1968 roku przedrukowane w Journal of Synagogue Music. Do zbioru należał również utwór „W’schomru”, który — podobnie jak pozostałe cztery opublikowane kompozycje — stanowił część tego kompendium. Utwór ten daje wyobrażenie o ekspresyjnym stylu Nadela, który „łączy wschodnią swobodę ekspresji z zachodnim instrumentarium, w dużej mierze tradycyjną żydowską konstrukcję melodyczną z europejską polifonią i śmiałością harmoniczną” (por. Jascha Nemtsov: Arno Nadel. Sein Beitrag zur jüdischen Musikkultur, Berlin 2008).

Na płycie znajduje się ponadto utwór „J’hi Scholom” na kantora, chór i organy, skomponowany przez Arna Nadela na uroczystość poświęcenia Świątyni Pokoju w Berlinie.

Psalm 24, wydany z okazji 70. urodzin Moritza Schäfera 21 maja 1927 roku z dedykacją „Panu prof. Moritzowi Schäferowi, przyjacielowi wszelkich wielkich żydowskich dążeń”, jest kompozycją a cappella na chór męski z partią solową kantora, przeznaczoną do liturgii czytania Tory.

Nagranie to dopełniają trzy solowe preludia organowe. Pierwsze zostało skomponowane na Wielkie Święta i oparte jest na najbardziej reprezentatywnych motywach liturgicznych „Bar’chu” i „Hamelech” dla modlitwy wieczornej i porannej.

Środkowe preludium organowe Arno Nadel napisał na trzy tygodnie poprzedzające Tisza be-Aw — najsmutniejszy okres w kalendarzu żydowskim, w którym wspomina się zburzenie obu Świątyń w Jerozolimie. Preludium to bazuje na motywach liturgii dni, w których z jednej strony recytowane są „Kinnot” — pieśni liturgiczne opisujące cierpienia narodu Izraela na wygnaniu — a z drugiej strony Lamentacje Jeremiasza, ukazujące żałobę i grozę zniszczenia Świątyni.

Utwór zamykający płytę otwiera ostatnią część nabożeństwa w Jom Kippur, Dniu Pojednania. Nosi on tytuł „Ne’ilah” i odpowiada modlitwie odmawianej przed zamknięciem bram Świątyni Jerozolimskiej pod koniec tego dnia.